انواع روش های مصاحبه استخدامی-

تعرفه تبلیغات در سایت
عنوان عکس
عنوان عکس
عنوان عکس
عنوان عکس
عنوان عکس

نفیسه اسکندر پور و الهه دهقان

مقدمه:

مقایسھ انواع روشھاي مصاحبھ استخدامي
گزینش افراد نامناسب براي تصدي موقعیتھاي شغلي
یكي از مسائلي است كھ اغلب كسب و كارھا با آن
روبھرو ميشوند. انتخاب اشتباه باعث ميشود زمان و
انرژي زیادي ھدر برود و سرمایھھاي انساني و مالي
زیادي تلف شود. براي پرھیز از این مسالھ باید
مصاحبھ استخدامي با برنامھریزي انجام شود تا افراد
مناسب آن موقعیت شغلي انتخاب شده و از استخدام فرد
نامناسب جلوگیري شود. متناسب با ھر موقعیت شغلي
باید روش مناسب آن را براي مصاحبھ انتخاب كرد


بطور كلي ميتوان ۵نوع مصاحبھ استخدامي را در
نظر گرفت:
مصاحبھ برنامھریزي شده )مصاحبھ بستھ(
در این مصاحبھ سوالات از قبل آماده و طرحریزي ميشود و در طول مصاحبھ حداقل آزادي بھ شخص
مصاحبھكننده داده ميشود. سوالات انتخاب شده باید واضح و كوتاه باشند و نحوه پرسیدن سوالات نیز
برنامھریزي ميشود. اطلاعات دریافت شده از طریق این نوع مصاحبھ اعتبار بالایي دارد و پاسخ سوالات
تا حدودي مشخص است. از مصاحبھ بستھ زماني استفاده ميشود كھ پاسخ سوالات موارد مشخصي است و
نیازي بھ توضیح و تفسیر اضافي ندارد مانند سوالاتي كھ جوابشان بلھ یا خیر است. نتیجھ این نوع
مصاحبھھا معمولا یكسان اما دقیق است. این روش مصاحبھ اگرچھ ممكن است اطلاعات لازم و ضروري
براي تصمیمگیري را بھ كارفرما ندھد، اما ميتواند بھ عنوان مصاحبھ اولیھ استفاده شود. یعني ابتدا
مصاحبھ برنامھریزي شده انجام شود و افرادي كھ از این مرحلھ با موفقیت عبور كردند وارد مرحلھ
مصاحبھ باز شوند.
مصاحبھ آزاد )مصاحبھ باز(
در این نوع مصاحبھ، ھیچ سوالي از قبل طراحي نميشود و بھ مصاحبھكننده آزاديعمل داده ميشود
بطوري كھ مصاحبھكننده براساس تجربھ و مھارت خود و متناسب با موقعیت سوالاتي را مطرح ميكند.
در این روش ميشود سوالات ریزتر و دقیقتري از مصاحبھشونده بپرسد. از مصاحبھ باز زماني استفاده
ميشود كھ نیاز بھ اطلاعات بیشتري در مورد فرد استخدامشونده باشد. در این روش قدرت تحلیل فرد
مصاحبھشونده بھتر مورد بررسي قرار ميگیرد. در این مصاحبھ با طرح سوالات مختلف ميتوان فھمید
كھ فرد موردنظر چقدر نسبت بھ خود و كارش آگاھي دارد.
مصاحبھ تركیبي )نیمھبستھ(
در روش تركیبي .این روش تركیبي از مصاحبھ باز و بستھ است و محاسن ھر دو نوع مصاحبھ را دارد
مانند مصاحبھ بستھ یكسري سوالات مشخص از ھمھ داوطلبان پرسیده ميشود بعد از آن براساس موقعیت،
سوالات دیگري از ھر افراد پرسیده ميشود و مصاحبھكننده آزادي عمل دارد بھ زمینھھاي موردنظر خود
بپردازد و سوالاتي متناسب با آن مطرح كند. موفقیت یا عدمموفقیت در این نوع مصاحبھ بستگي بھ مھارت
و تخصص مصاحبھكننده دارد.
مصاحبھ گروھي )میزگرد(
براي مشاغل سطح بالا از مصاحبھ گروھي استفاده ميشود. در این روش ٣تا ۵نفر بھ عنوان
مصاحبھكننده انتخاب ميشوند كھ ھركدام داراي تخصصھاي خاصي ھستند تا بتوانند جنبھھاي مختلف را
پوشش دھند. مزیت مصاحبھ گروھي این است كھ داوطلب از ابعاد مختلف مورد سنجش قرار ميگیرد و
بنابراین سلیقھ شخصي كمتر در آن دخالت دارد. اما بھ ھر حال این نوع .تصمیم بھ صورت گروھي است
مصاحبھ انرژي و ھزینھ زیادي ميبرد و معمولا از آن فقط براي گزینش مشاغل سطح بالا و حساس
استفاده ميشود.
مصاحبھ تنش )ھمراه فشار عصبي(
این نوع مصاحبھ از زمان جنگ جھاني دوم بھ بعد متداول شد. در این روش، مصاحبھكننده از فرد
داوطلب سوالات روتین و عادي نميپرسد بلكھ تلاش ميكند باعث بروز عكسالعملھاي عاطفي در فرد
محاسبھشونده شود تا از این طریق ظرفیت فرد براي تحمل فشار عصبي سنجیده و نحوه مواجھھ و
تصمیمگیري وي ارزیابي شود. براي مثال مصاحبھكننده ممكن است داوطلب را تحقیر یا سرزنش كند یا
سوالات غافلگیركننده بپرسد. البتھ این كار فقط براي مشاھده رفتار مصاحبھشونده است و ھیچ قصد
شخصي درمیان نیست. این روش مصاحبھ بیشتر براي مشاغلي استفاده ميشود كھ در آن موقعیت شغلي بھ
فرد فشار روحي زیادي وارد ميكند. بنابراین براي پیشبیني و پي بردن بھ اینكھ آیا فرد ميتواند از عھده
این فشار برآید از این مصاحبھ بھره ميبرند. البتھ ممكن است این روش مصاحبھ احساس خصومت را در
افراد بھ وجود بیاورد و تصویر بدي از شغل موردنظر پیدا كنند؛ بنابراین در انتخاب و اجراي آن باید دقت
لازم انجام شود.
انواع مصاحبھ
-1مصاحبھ فردي
-2مصاحبھ گروھي وجمعي
-3مصاحبھ شفاھي)حضوري(
-4مصاحبھ كتبي)غیر حضوري(
-5مصاحبھ شغاھي )حضوري(
-6مصاحبھ خبري
-7مصاحبھ تفسیري
-8مصاحبھ ھدایت شده
-9مصاحبھ ھدایت نشده
-10تركیب روش ھدایت شده آزاد
-11مصاحبھ عمقي
-12مصاحبھ گسترده)در سطح(
مصاحبھ فردي:
در مصاحبھھاى فردي، ھدف، بیشتر کسب آگاھى و شناساندن افراد )خبرساز یا عارى و غیرمعروف(،
عقاید، افکار و نظرھاى آنان در زمینھھاى سیاسي، فرھنگي، مذھبي، اجتماعي، علمى ... است. تفاوت این
نوع مصاحبھ با نوشتن بیوگرافى )شرح حال( در این است کھ بیوگرافى در مورد شخص نوشتھ مىشود
)کى و کجا متولد شده، تحصیلات او در چھ پایھ است، چھ کارھائى انجام داده و در چھ سمتھائى خدمت
کره است، تألیفات او چھ بوده و...( درحالىکھ در مصاحبھ فردى شخص در مورد خویش سخن مىگوید.
اینگونھ مصاحبھ را مىتوان با ھر فردى از افراد جامعھ انجام داد ولى باید بھ این نکات توجھ داشت.
-1فرد بھخاطر شخصیت خود در جامعھ معروف است )بُعد شھرت( و کارھا و گفتھھاى او ارزش ویژه
دارد.
2فرد مشھور نیست، اما عملى کھ انجام داده یا مىدھد یا در جایگاھى کھ فعلاً قرار دارد، مورد توجھ قرار
گرفتھ است. مثلاً اختراع یا اکتشافى کرده، در جبھھ جنگ شھامت ویژهاى از خود نشان داده، پرستار
فداکارى بوده و کارھائى از این قبیل ...
در تھیھ ”مصاحبھ فردي“ باید بھ این نکات توجھ کرد:
.١برخلاف مصاحبھ خبرى کھ توصیف محیط مصاحبھ و حرکات مصاحبھ شونده ضرورى نیست، در
تنظیم مصاحبھ فردى چھ با افراد معروف و چھ افراد عادى این کار ضرورى است.
.٢ذکر تکیھکلام مصاحبھ شونده یا عبارتھائى کھ او در مصاحبھ زیاد تکرار مىکند، در مصاحبھ خبرى
ضرورى نیست، درحالىکھ در مصاحبھ فردى در اکثر مواقع لازم است، زیرا اینگونھ مطالب ویژگىھاى
فردى شخص را نمایان مىکند، اما باید توجھ داشت کھ بیان اینگونھ مطالب نباید موضوع اصلى مصاحبھ
را تحتالشعاع قرار دھد.
.٣بھطورکلى در مصاحبھ، اشتباهھاى مصاحبھ شونده از لحاظ دستور زبان مىیابد تصحیح شود. فراموش
نشود کھ در مصاحبھ فردي، ھدف اصلى شناساندن طرز فکر، عقیده و نظر مصاحبھ شونده است و در
مصاحبھ خبرى ارائھ اطلاعات جدید در مورد یک رویداد.
مصاحبھ گروھى )جمعی(
در مصاحبھ گروھى )جمعي(، آگاھى از عقاید، افکار و نظر تعداد زیادى از افراد جامعھ مورد توجھ و
نظر است و خبرنگار، اطلاعات خود را از چندین نفر بھدست مىآورد. معمولاً موضوع مصاحبھ گروھى
مطالبى در رابطھ با وقایع جارى است کھ مستقیماً بھ مردم مربوط مىشود. تفاوت مصاحبھ گروھى با
مصاحبھ خبرى در این است کھ مصاحبھ شونده شخص مسئولى نیست، بلکھ فردى است کھ صرفاً نظر
خود را بیان مىکند.
مصاحبھ گروھى تحتعنوان نظرخواھى نیز صورت مىگیرد. فرض کنید دولت مىخواھد درباره پذیرش
دانشجو در دانشگاهھا تصمیم بگیرد کھ شرط ورود بھ دانشگاه را میزان معدل سال آخر دبیرستان تعیین
کند. خبرنگاران روزنامھ در سطح شھر نظر گروھى از دانشآموزان را درباره این تصمیم جویا مىشوند
و نظرات آنان را کسب مىکنند و بھ چاپ مىرسانند، این نوع نظرخواھىھا، گاه یک تصمیم را مسجل و
برخى اوقات تغییر مىدھد.
در تھیھ مصاحبھ گروھى باید بھ نکات زیر توجھ داشت:
.١گرچھ یافتن افراد براى مصاحبھ گروھى کار مشکلى نیست، ولى باید توجھ داشت کھ انتخاب افراد باید
با موضوع مصاحبھ منطبق باشد، مثلاً اگر موضوع مصاحبھ در زمینھ مسائل کارگرى است، مصاحبھ
شوندگان را باید از میان کارگران کارخانھھا انتخاب کرد و نھ مردم کوچھ و بازار.
.٢تعداد مصاحبھ شوندگان اندازه معینى ندارد، در اکثر موارد تعدادى بین ١٠تا ٢٠نفر کافى است ولى
باید توجھ داشت کھ اینگونھ مصاحبھھا را ھیچگاه نمىتوان بھعنوان یک تحقیق علمى تلقى کرد مگر تعداد
و روش انتخاب افراد با اصول آمار و روشھاى سنجش افکار منطبق باشد. اگر ھدف تنھا ارائھ تصویرى
از نظرھا و افکار افراد محدود و معینى از جامعھ باشد، مصاحبھ گروھى براى این منظور مناسب است.
بنابراین در مصاحبھ گروھى نباید اطلاعات جمعآورى شده را بھ کل جامعھ و حتى بھ گروه خاص تعمیم
داد. از اینرو، بھجاى اینکھ نوشتھ شود ”کارگران کارخانھھا معتقد ھستند کھ...“ باید نوشت: ”اکثر
کارگرانى کھ در این مصاحبھ شرکت داشتند، معتقد ھستند کھ...“.
.٣در اینگونھ مصاحبھھا باید توجھ داشت براى اینکھ بتوان پاسخھا را با یکدیگر ترکیب کرد، براى ھمھ
مصاحبھ شوندگان باید سؤال یکسان باشد. اگر در زمینھ یک موضوع سؤالھا بھ گونھھاى مختلف طرح
شود، ترکیب یا تجزیھ و تحلیل پاسخھا امکانپذیر نخواھد بود.
.۴پرسش باید ساده و روشن طرح شود تا مصاحبھ شوند بتواند مفھوم مطلب را بھسرعت دریابد. بنابراین
نباید پرسشھاى طولانى و پیچیده را در مصاحبھ گروھى مطرح کرد. ھمچنین پرسشھاى نباید
”جھتدار“ باشد، زیرا در چنین مواردي، پاسخھا حاوى تأثیر مصاحبھکننده بر روى مصاحبھ شونده
خواھد بود
مصاحبھ شفاھى )حضور(
در مصاحبھھاى حضورى یا مصاحبھھائى کھ بھوسیلھ تلفن صورت مىگیرد، رکن اصلى مصاحبھکننده
است. مصاحبھکننده باید علاوه بر تسلط بر تکنیکھاى مصاحبھ، آگاھىھاى عمومى گستردهاى داشتھ
باشد، این آگاھىھا در حد تخصصھاى روزنامھنگارى است. یک مصاحبھکننده باید از علوم مختلف
بھویژه جامعھشناسى و روانشناسي، شناخت کافى داشتھ باشد.
شناخت سریع مخاطب و حالات روحى او، مھمترین ابزار دست مصاحبھکننده است، چون بھ ھر حال یک
رابطھ متقابل بین مصاحبھکننده و مصاحبھشونده بھوجود مىآید و کسى کھ قادر است این ارتباط را حفظ
کند و مانع از گسستن آن شود، مصاحبھکننده است. با اولین نگاه باید حالتھاى مصاحبھشونده ارزیابى
شود و با نخستین سؤال این ادراک کامل شود و در عین حال مصاحبھکننده باید ھمیشھ چند سؤال پىدرپى
در حافظھ خود آماده عرضھ داشتھ باشد.
مصاحبھ کتبى )غیر حضوری(
عدهاى از مصاحبھشوندهھا ترجیح مىدھند جواب سؤالھائى را بھصورت کتبى بدھند، زیرا ھم تسلط
بیشترى پیدا مىکنند و ھم فرصت کافى براى پاسخ دادن در اختیار دارند. در چنین موردى خبرنگار
سؤالھا را بھصورت کتبى بھ مصاحبھشوندده ارائھ مىدھد و مصاحبھشونده نیز پاسخ سؤالھا را
بھصورت کتبى مىدھد. اگر پاسخ بھ سؤالھاى ”پرسشنامھ“ھا را نیز در زمره مصاحبھھاى کتبى بدانیم،
معمولاً این نوع مصاحبھھا براى کارھاى تحقیقى مورد استفاده قرار مىگیرد.
مصاحبھ کتبى کمتر جنبھ خبرى پیدا مىکند و از عمدهترین کاستى آن نیز عدم حضور خبرنگار است و این
احتمال ھمواره وجود دارد کھ مصاحبھشونده بھ سؤال یا سؤالھائى پاسخ ندھد.
مصاحبھ خبری
مصاحبھ تفسیری
مصاحبھ خبرى
(، ھدف مصاحبھگر، کسب اطلاعات دقیق و مشخص از منبع خبر Interviewerدر مصاحبھ خبرى )
جھت روشن شدن موضوع یا موضوعھاى خبرى روز است. در این نوع مصاحبھ، مطالب تنظیم شده
حاوى اطلاعات جدیدى است کھ قبلاً انتشار یافتھ است.
فرض کنید دولت اعلام مىکند کھ تعدادى کارشناس ایرانى را براى ھمکارى با دولت کویت بھ آن کشور
اعزام خواھد کرد تا در زمینھ اکتشاف و بھرهبردارى از منابع نفت با متخصصان کویتى ھمکارى کند.
خبر این موضوع در روزنامھ منتشر مىشود، اما چندین سؤال باقى است کھ براى یافتن پاسخ آنھا، نیاز
است مقامات مسئول )در اینجا وزیر نفت( توضیح دھد. مثلاً: - آیا ایران در کار اکتشاف و بھرهبردارى
منابع نفت در آن کشور سرمایھگذارى ھم مىکند؟
- ھمکارى دو کشور بھ چھ صورت و تا چھ حد خواھد بود؟
- چھ تعداد کارشناس ایرانى بھ کویت خواھند رفت و مدت ھمکارى دو کشور چھ مدت خواھد بود؟
و پرسشھائى از این قبیل ... کھ براى دریافت پاسخ بھ آنھا خبرنگار باید با مقامات مسئول کشور مصاحبھ
کند.
تھران - گروه خبر: در پى این حادثھ )نام و نام خانوادگي( مسئول خطوط راهآھن در مصاحبھاى گفت:
ھماکنون مأموران مشغول مرمت ریلھا ھستند.
وى گفت: این دومین حادثھ طى امسال در این مسیر است و بھ ھمین دلیل قرار شد تا پایان سال کلیھ
ریلھاى فرسوده و مرمت یا تعویض شود.
مسئول خطوط راهآھن افزود: ھمھ مجروحان حادثھ دیروز بھطور سرپائى مداوا شدند و با اعزام یک قطار
ویژه بھ مسیر خود ادامھ دادند.
مصاحبھ تفسیرى
پس از وقوع ھر خبرى براى روشن شدن جزئیات رویداد اقدام بھ مصاحبھ خبرى مىشود تا اطلاعات تازه
(، Commentary Interviewبھ آگاھى خوانندگان برسد، ھمگام با این نوع مصاحبھ، مصاحبھ تفسیرى )
نیز صورت مىگیرد کھ مصاحبھ شونده در مورد انگیزه وقوع رویداد، نظر خود را بیان مىکند. مصاحبھ
شوندگان در این نوع از مصاحبھ داراى دیدگاھى ھستند کھ گاه بھ خبر اعتبار مىبخشند و آن را توجیھ
مىکنند و گاه ممکن است نظر آنان مغایر خبر اعلام شده باشد. در ھر حال مصاحبھھاى تفسیرى جایگاه
ویژهاى در روزنامھھا و سایر رسانھھاى خبرى دارند. مثلاً در مورد خبرى کھ در بررسى مصاحبھ خبرى
گفتھ شد، خبرنگار براى کسب نظر برخى افراد کھ صاحبنظر شناختھ مىشوند، مصاحبھاى ترتیب
مىدھد تا از دیدگاه آنان درباره تصمیم دولت در مورد اعزام کارشناس بھ کشور کویت، خوانندگان خود را
مطلع کند. ممکن است این شخص نظر مساعد نسبت بھ اعزام کارشناسان ایرانى داشتھ باشد و آن را بھنفع
کشور بداند یا برعکس این اقدام را مغایر منافع و مصالح ملى تشخیص بدھد. بھھر حال این یک نظر
شخصى است و انتخاب چنین افرادى ارتباط مستقیم با مشى روزنامھ دارد.
مثال: ناآرامىھا در جاکارتا )اندونزي( زمانى آغاز شد کھ سربازان بھ ساختمان مقر حزب اپوزیسیون
)حزب دموکراتیک( بھ رھبرى خانم ”مگاواتى سوکارنو پونزه“ دختر احمد سوکارنو رئیسجمھور پیشین
اندونزى حملھور شدند و با ضرب و جرح طرفداران وي، نزدیک بھ ٢٠٠نفر از آنان را دستگیر کردند.
در سال ١٩٩٣حزب دموکراتیک ”پي.دي.آي“ خانم مگاواتى سوکارنو را بھ رھبرى خود برگزید. ظرف
سھسال گذشتھ بر محبوبیت خانم سوکارنو بھ میزان قابل توجھى افزوده شد.
سوھارتو از افزایش محبوبیت دختر سوکارنو بھ وحشت افتاد و سرانجام دو ماده پیش با تحریک و کمک
یک گروه انشعابى از حزب دموکراتیک، وى را از رھبرى حزب کنار گذاشت. بحران رھبرى در حزب
بھ خیابان جاکارتا کشیده شد و دولت نگران حکومت ٣٠سالھ ژنرال شد.
خانم ”کامل بوجاجیو“ از گروه حمایت از حقوق بشر در اندونزى کھ مقر آن در لندن است، در مصاحبھاى
با شبکھ خبرى بي.بي.سى اوضاع کنونى اندونزى را چنین ارزیابى مىکند:
- آیا فکر مىکنید کھ اعتراضھاى مردمى بھ بھانھ حمایت از خانم سوکارنو، در نھایت خطرى براى
دولت سوھارتو فراھم خواھد آورد؟
- کارمل بوجاجیو: بلھ، این امکان وجود دارد. سوھارتو در موقعیت دشوارى قرار گرفتھ است و
اگر با طرفدارن دموکراسى سازش کند، حکومت خودکامھ ٣٠سالھ خود را بھ خطر خواھد انداخت. در
صورت نشان دادن خشونت نیز او فقط عصبانیت مردم را افزایش خواھد داد و آنان را وادار بھ نشان دادن
اعتراض بیشتر خواھد کرد.
- - آیا فراھم کردن وسایل برکنارى خانم سوکارنو از رھبرى حزب دموکراتیک، بھ ضرر ژنرال
سوھارتو تمام نشده است؟
کارمل بوجاجیو: بلھ، ھمینطور است. در پى برکنارى خانم سوکارنو، محبوبیت او بھ اوج رسیده است. نھ
تنھا در جاکارتا، بلکھ در بسیارى از شھرھاى کوچکتر مردم بھ او بھصورت یک رھبر اوپوزیسیون و
طرفدار آزادى مىنگرند. در واقع سوھارتو با اشتباھى کھ مرتکب شد، از دختر سوکارنو یک قھرمان
ساخت.
ولى مثل اینکھ جداى از ٣٠٠٠نفرى کھ بھ طرفدارى از خانم سوکارنو دست بھ تظاھرات زدند، عده
زیادى از مردم کوچھ و بازار فقط نظارهگر اوضاع بودند؟
کارمل بوجاجیو: رقمى کھ من دارم، بیشتر از ٣٠٠٠نفر است.
فراموش نکنید کھ مردم با دست خالى نمىتوانند بھ مقابلھ با سربازان بھشدت مسلح بپردازند. ارتش فقط بھ
ماشینھاى آبپاش و باتون پلیس ضد شورش اکتفاء نکرد، بلکھ در روزھاى آخر تظاھرات، حتى تانکھاى
خود را در خیابانھا مستقر کرد. مردم از نمایش قدرت ارتش بھ وحشت افتادند.
- آیا سوھارتو از قدرت لازم براى سرکوب آزادىخواھان برخوردار است؟
- کارمل بوجاجیو: او مطمئن نیست کھ از حمایت بىچون و چراى ارتش برخوردار است یا نھ. این
بھصورت یک علامت سؤال بزرگ براى او درآمده است. فرماندھان بلندپایھ ارتش از او حمایت مىکنند،
اما معلوم نیست کھ افسران جزء و یا سربازان ارتش ھم از او اطاعت خواھند کرد یا نھ. خبرھاى پشت
پرده حاکى از نارضایتى برخى افسران پلیس و نیروى ھوائى از نحوه برخورد خشن ژنرال با دختر
سوکارنو است.
مصاحبھ ھدایتشده
مصاحبھ ھدایت نشده
ترکیب روش ھدایت شده و آزاد
مصاحبھ ھدایتشده:
(، مصاحبھاى را گویند کھ اختیار طرح پرسشھا و کنترل Directive Interviewمصاحبھ ھدایتشده )
Specificجریان مصاحبھ در دست مصاحبھگر )مصاحبھکننده( باشد. مصاحبھکننده پرسشھاى مشخص )
(، مطرح مىکند و جوابھاى مشخص ھم از مصاحبھشونده مىخواھد، بھعبارت دیگر در Question
مصاحبھ ھدایتشده موضوع مصاحبھ از قبل تعیین شده و مورد موافقت طرفین قرار گرفتھ است.
ارزیابى رفتار و حرکات )ارتباط غیرکلامي( مصاحبھشونده ضرورى است، زیرا خبرنگار ممکن است
بتواند میزان تمایل یا عدم تمایل مصاحبھ شونده را نسبت بھ مصاحبھ تعیین کند. اگر مصاحبھشونده نسبت
بھ موضوع مصاحبھ و مصاحبھکننده نظر موافق داشتھ باشد، مىتوان حدس زد کھ مصاحبھ با موفقیت بھ
انجام خواھد رسید. در ھر صورت اولین قسمت مصاحبھ ھمیشھ مشکلترین مرحلھ است. اگر احساس شود
کھ مصاحبھشونده مایل بھ ھمکارى در تھیھ مصاحبھ است، مىتوان پرسشھاى مشخص را از ھمان ابتدا
مطرح کرد، اما برعکس، اگر حس شود کھ او حالت دفاعى بھ خود گرفتھ است، بھتر است کھ مصاحبھ را
با سؤالھاى ”آسان“ یا در واقع پرسشھائى کھ پاسخ بھ آن راحت است، شروع کرد و سؤالھاى مھمتر را
بھ مراحل بعدى مصاحبھ موکول کرد.
مصاحبھ ھدایت نشده
(، مصاحبھاى را گویند کھ موضوع و پرسشھا قبلاً Nondirective Interviewمصاحبھ ھدایتنشده )
تعیین نشده باشد و کنترل جریان مصاحبھ در دست مصاحبھ شونده باشد، این نوع مصاحبھ مانند یک
گفتگوى دوطرفھ است، از اینرو بھ مصاحبھ ھدایتنشده، مصاحبھ آزاد ھم مىگویند.
کاستى مھم مصاحبھ ھدایتنشده این است کھ براى تھیھ و تنظیم آن احتیاج بھ صرف وقت زیادى است.
خبرنگارى کھ موظف است در روز چند خبر تھیھ کند نمىتواند وقت خود را براى موضوعھائى کھ
ارتباطى بھ موضوع اصلى مصاحبھ ندارد، صرف کند.
در مصاحبھ ھدایت نشده، کنترل مصاحبھ در دست کسى است کھ معمولاً نباید باشد. خبرنگارى کھ تماماً
متکى بھ روش ھدایت نشده است در مواردى کھ احتیاج است جھت جریان مصاحبھ را تعیین کند، اختیار
ناچیزى از خود دارد. امکان خارج شدن از موضوع و طرح مسائل غیرضرور در مصاحبھ ھدایتنشده
بسیار است.
از مزایاى مصاحبھ ھدایت نشده این است کھ مصاحبھ از حالت رسمى خارج شده و مصاحبھشونده بھ
اختیار خود مىتواند بھ پرسشھا پاسخ گوید، بنابراین مصاحبھشونده کمتر زیر نفوذ خبرنگار قرار
مىگیرد.
ترکیب روش ھدایت شده و آزاد
خبرنگاران بھندرت از یکى از دو روش مصاحبھ ھدایت شده )بستھ( یا ھدایتنشده )آزاد( استفاده مىکنند.
بھترین روش این است کھ ھر دو حالت با یکدیگر ترکیب شود و مصاحبھ بھصورت ترکیبى از ھر دو نوع
(، و Broad Questionsباشد، یعنى خبرنگار ھم سؤالھاى مشخص و دقیق و ھم پرسشھاى کلى )
عمومى را در نظر داشتھ باشد و بپرسد. بھتر است مصاحبھ را با پرسشھاى کلى و بدون جھت آغازکرد
تا مصاحبھشونده با آرامش خاطر، مصاحبھ را شروع کند. طرح چنین سؤالھائى حتى ممکن است طرح
موضوع جدیدى را در مصاحبھ پیش آورد کھ نھ فقط خبرنگار سؤالى در مورد آن مطرح نکرده، بلکھ قبل
از مصاحبھ ھم پیشبینى نکرده است.
پس از طرح کردن سؤال یا سؤالھاى کلى اولیھ، خبرنگار مىتواند پرسشھاى دقیق و مشخص خود را
براى رفع ابھامھا طرح کند. باید توجھ داشت کھ نحوه سؤال بھصورت کلى یا مشخص، علاوه بر ارتباطى
کھ بھ نحوه جریان اداره مصاحبھ دارد، بھ نوع مصاحبھ ھم مربوط است. در مصاحبھ خبرى و مصاحبھ
گروھى )جمعي( مناسب است خبرنگار مصاحبھ را بھصورت ھدایت شده اداره کند، پرسشھاى مشخص
بپرسد و کنترل جریان مصاحبھ را در دست بگیرد. در مصاحبھ فردي، ھنگامى کھ خبرنگار مىخواھد بھ
مصاحبھشونده اجازه دھد تا عقاید، نظرات و مطالب جدید و جالب توجھ خود را بیان دارد مصاحبھ
ھدایتنشده یا آزاد با طرح کردن سؤالھاى کلى و عمومى مناسبتر است
مصاحبھ عمقی
مصاحبھ گسترده )در سطح(
مصاحبھ عمقى:
(، در واقع یک گفتگوى دوطرفھ است. از یکسو روزنامھنگار In-Depth Interviewمصاحبھ عمقى )
متخصص و صاحبنظر و از سوى دیگر صاحب یا صاحبان اندیشھ و تخصص و نظر در زمینھھاى
سیاست، اقتصاد، ادب و فرھنگ، ھنر و... بھعنوان مصاحبھشونده یا مصاحبھشوندگان. دایره موضوع
مورد گفتگو در مصاحبھ عمقى ھرچھ محدودتر باشد بھسمت تخصصى شدن پیش مىرود.
فرض کنید یک روزنامھنگار متخصص در امور سینما با کارگرانى گفتگوئى در مورد صرفاً سینما بھعمل
آورد. موضوع سینما یک موضوع تخصصى است و بحث حول محورھاى فني، تکنیکى و پیام سینمائى
دور مىزند. چنین گفتگوئى دوطرفھ شکل یک مصاحبھ عمقى مىگیرد. با این حال مىتوان گفت از این ھم
تخصصىتر مىتوان برخورد کرد. مثلاً گفتگوى یک روزنامھنگار متخصص با یک صاحبنظر در امور
سینما صرفاً در مورد سینماى سیاسي، کمدى یا موزیکال و...
بدین ترتیب دایره بحث محدودتر و عمق گفتگو بیشتر شده است. در مورد ھر یک از زمینھھاى سیاسي،
اقتصادي، فرھنگى و ھنرى مىتوان با افراد صاحبنظر اقدام بھ انجام یک مصاحبھ عمقى کرد.
پرسش و پاسخ در مصاحبھھاى عمقى با دیگر انواع مصاحبھھا تفاوت اساسى دارد. روزنامھنگار
متخصص یک پرسشگر صرف نیست، خود صاحبنظرى است کھ با اداره مصاحبھ، نظرات
مصاحبھشونده متخصص را مورد تجزیھ و تحلیل قرار مىدھد. سؤالھا فقط براى شکافتن موضوع مورد
بحث است. بھ ھمین دلیل مصاحبھ عمقى بھ یک مباحثھ شبیھ مىشود چرا کھ الزاماً نظرات روزنامھنگار
متخصص با مصاحبھشونده یکسان نیست. اگر نگوئیم ھمیشھ، اما در بیشتر مصاحبھھاى عمقى ھمسان
نبودن نظرات روزنامھنگار با مصاحبھشونده، پدیدهاى است کھ در این نوع مصاحبھھا بھ کرات پیش
مىآید و ھمین نکتھ است کھ مصاحبھھاى عمقى را خواندنى و جالب توجھ مىکند.
روزنامھنگار در ابتدا موضوع مصاحبھ را براى خواننده روشن مىکند و با معرفى مصاحبھشونده
چگونگى انجام مصاحبھ را تشریح مىنماید پرسشھا در این نوع مصاحبھھا تلفیقى از سؤالھاى ساده و
یکوجھى توأم با پرسشھاى مرکب )چند سؤالي( است.
مصاحبھ گسترده )در سطح(
مصاحبھ گسترده در سطح بھ مسائل و موضوعھاى مختلف مىپردازد و عمق مطالب را مورد توجھ قرار
نمىدھد. سؤالات کوتاه و درنتیجھ پاسخھا نیز کوتاه خواھد بود و گاه مصاحبھشونده با ”بلى و خیر“
مىتواند بھ پرسشھا پاسخ گوید.
در این نوع مصاحبھ میزان سواد، دانش، آگاھى و تخصص موردنظر نیست و بھ ھمین دلیل موضوعھاى
مختلفي، آن ھم در سطح مورد سؤال قرار مىگیرد. مصاحبھشونده ممکن است یک رئیسجمھور، یک
پزشک، یک راننده تاکسى یا یک فروشنده کالا باشد. در این نوع مصاحبھھا کھ پرسشھا و پاسخھا ساده
است، ھدف کسب اطلاعات و اخبار بدون ریشھیابى موضوع یا معرفى افراد از نظر زندگي، نوع برخورد
بامسائل مختلف جامعھ و چگونگى کسب و کار وى است. در مصاحبھ گسترده ممکن است پرسشھا از
دانستن اسم، شغل، محل زندگي، چگونگى گذراندن اوقات فراغت، ”آیا بھ سینما مىروید؟“، ”چھ فیلمھائى
را دوست دارید؟“ و... تجاوز نکند، اما در عین حالگیرائى این نوع مصاحبھ بھ چگونگى پرداخت و
ترکیب و ردیف سؤالھا و پاسخھائى کھ خبرنگار دریافت مىکند و پیامى کھ در خلال آن قرار است بھ
مخاطبین داده شود، بستگى پیدا مىکند
مصاحبھ، یکى از انواع خبرگیرى مستقیم است کھ بھوسیلھ آن، عقاید و افکار شخصیتھاى مھم جامعھ و
یا نظرھاى مردم عادى کوچھ و بازار را درباره موضوعات مختلف بھویژه مسائل روز بھدست مىآورند.
مصاحبھ، گاھى نیز براى گرفتن اطلاعات خاصى است کھ در اختیار شخصیّت طرف مصاحبھ قرار دارد
و روزنامھنگار بھوسیلھ تماس با این شخصیّت، اطلاعات بھدست آمده را در اختیار مردم قرار مىدھد.
مصاحبھ:
مصاحبھ، یکى از انواع خبرگیرى مستقیم است کھ بھوسیلھ آن، عقاید و افکار شخصیتھاى مھم جامعھ و
یا نظرھاى مردم عادى کوچھ و بازار را درباره موضوعات مختلف بھویژه مسائل روز بھدست مىآورند.
مصاحبھ، گاھى نیز براى گرفتن اطلاعات خاصى است کھ در اختیار شخصیّت طرف مصاحبھ قرار دارد
و روزنامھنگار بھوسیلھ تماس با این شخصیّت، اطلاعات بھدست آمده را در اختیار مردم قرار مىدھد.
تعریف مصاحبھٔ مطبوعاتی
ارتباط با مصاحبھشونده
نکات مھم مصاحبھ
تکنیکھای مصاحبھ
مراحل تھیھ یک مصاحبھ
تعریف مصاحبھٔ مطبوعاتى:
(، در یک تعریف کلّى یعنى پرسش و پاسخ میان دو یا چند نفر بھمنظور Interviewمصاحبھٔ مطبوعاتى )
انتقال یک پیام ارتباطى )خبر یا غیرخبر(.
تكنیك ھاي مصاحبھ:
احساس مصاحبھشونده بھ دستگاه ضبط
ارائھ سؤالات قبل از مصاحبھ
سؤالات صحیح
تندنویسی حرفھٔ من است
طرح چند سؤال
ھنر خوب گوش کردن
ضبط نمودن مصاحبھ
احساس مصاحبھشونده بھ دستگاه ضبط:
اغلب کسانى کھ با آنان مصاحبھ مىکنیم، مىدانند کھ گفتھھاى آنھا باید ضبط و ثبت شود اما کمتر
مصاحبھشوندهاى یافت مىشود کھ نگاه مثبتى بھ دستگاه ضبط یک خبرنگار داشتھ باشد. افرادى ھستند کھ
در مقابل دوربین و ضبط دچار لرزش صدا مىشوند. درحالىکھ در حالت عادى بھراحتى مطالب خود را
بیان مىکنند. البتھ این موضوع مختصّ مصاحبھشوندگان مبتدى است، سیاستمداران و حرفھاىھا از این
امر مستثنى ھستند. در عین حال آنان بھ دلایل سیاسى از این دستگاه ھراس دارند، بھ اظھارات ”پیتر
ونني“ سناتور و روزنامھنگار ایتالیائى کھ بھ گفتھ فالاچى ۶٠سال از عمر ھشتادسالھ خود را در سیاست
گذرانده است توجھ کنید:
”من از این دستگاه شما )ضبط( زیاد خوشم نمىآید، خطرناک است ).“(١
سیاست اینگونھ نگران این دستگاه ھستند و آن را مترادف رسمى شدن و غیرخودمانى بودن مىدانند.
طبیعى است کھ مىتوان یک حکم ثابت براى آن صادر کرد: ”اغلب افراد از این دستگاه خوششان نمىآید“
لذا
طبیعى است کھ مىتوان یک حکم ثابت براى آن صادر کرد: ”اغلب افراد از این دستگاه خوششان نمىآید“
لذا خبرنگار حداقل کارى کھ مىتواند انجام دھد این است کھ سعى کند کھ ضبط خود را بھ رخ
مصاحبھشونده پرھیز کند. مصاحبھکننده باید این ھنر ار داشتھ باشد و اگر ندارد در خود تقویت کند کھ
فضاى مصاحبھ را مخصوصاً در مقدمھ و قبل از شروع، دلچسب کند. این فضا براى خود او نیز لازم
است. ھمانطور کھ مصاحبھشوندگان در معرض خارج شدن از وضع طبیعى در ھنگام مصاحبھ ھستند،
مصاحبھکننده نیز کم و بیش در چنین شرایطى قرار مىگیرد. فضاى تلطیف شده بھ خبرنگار نیز فرصتى
براى بھتر دیدن، بھتر شنیدن و راحتتر تنفس کردن خواھد داد.
طرح چند سؤال:
پاسخ بھ این سؤال بستگى بھ موقعیت مصاحبھکننده دارد. اگر در یک کنفرانس خبرى و مطبوعاتى شرکت
کرده باشیم و از خبرنگاران در آن کنفرانس، بخواھند کھ ھرکس یک سؤال بیشتر مطرح نکند در آن
صورت نھ تنھا لازم، بلکھ ضرورى است کھ اگر سؤالات متعدد داریم، برخى از مھمترین آنھا را کھ
سنخیت بیشترى با ھم دارند در یک سؤال بستھبندیى کنیم، یا در برخى مواقع ما در حال انجام یک
مصاحبھ اختصاصى ھستیم و مصاحبھشونده از ما مىخواھد کھ مصاحبھ را تمام کنیم و آخرین سؤال را
مطرح کنیم در این صورت اگر چند سؤال باقى مانده است مھمترین آنھا را بھصورت ترکیبى مىتوان
عنوان کرد. اما در یک حالت متعارف کھ در فشار نیستیم جداً باید از طرح چند سؤال در یک سؤال
خوددارى کنیم. ھر چقدر سؤال تجزیھ شده، خلاصھ و کوتاه باشد و مصاحبھشونده را در موقعیتى قرار
دھد کھ پاسخ مناسب و در عین حال کوتاه و روشن بدھد، بھتر است. در این صورت علاوه بر اینکھ ما در
جمعبندى پاسخھا و ھدایت گفتوگو موفقتر خواھیم بود کوتاھى سؤال و جوابھا نیز بھ جذب بیشتر
مخاطبین کمک خواھد کرد. بھ این سؤال از شمارهھاى چند سال قبل یکى از روزنامھھاى صبح کھ در
مصاحبھ اختصاصى با رئیسجمھورى وقت مطرح شده، توجھ کنید:
سؤل اول: ... مقارن با دومین سالگرد ریاست جمھورى جنابعالى است. لطفاً وضعیت سیاسي، اجتماعي،
اقتصادي، نظامى و فرھنگى کشور را در حال حاضر با دو سال قبل مقایسھ نموده و بفرمائید کھ آیا در
زمینھھاى فوق با موفقیت ھمراه بودهایم یا خیر؟ در صورت جواب مثبت بفرمائید کھ چھ عواملى باعث این
موفقیت شده است؟
پاسخ بھ این سؤال، بدون شک براى خطیب توانا و سیاستمدار، یک سخنرانى کامل است. اگر ما بھ طرح
این سؤال غیرکارشناسانھ پرداختیم )آن ھم در نخستین سؤال( دیگر نمىتوانیم این مصاحبھ را جمع کنیم.
حتى در جریان یک کنفرانس خبرى ھم کھ در ابتداى این بحث مطرح شد طرح این سؤال غیرکارشناسي،
مورد تمسخر مصاحبھشونده و ھمکارانمان خواھد شد. چراکھ این سؤال، مصاحبھ نیست بلکھ طرح یک
موضوع سخنرانى است کھ مىتواند توسط رئیسجمھورى در یک اجتماع بھ ھمین مناسبت مطرح و
شکافتھ شود.
ارائھ سؤالات قبل از مصاحبھ:
اگرچھ گفتھ مىشود کھ خبرنگار ھیچگاه نباید بھ درخواست مصاحبھشوندگان براى رؤیت سؤالھا تن دھد
اما بھنظر مىرسد کھ صدور حکم قطعى و بدون استثناء در این زمینھ صحیح نباشد. بھطور مثال وقتىکھ
ما مصاحبھاى انجام مىدھیم کھ صرفاً جنبھ اطلاعرسانى یا آموزشى دارد ارائھ اطلاعات در مورد
سؤالھا مىتواند بھ غناى بیشتر مصاحبھ کمک کند. بھعبارت دیگر در ھر مصاحبھاى تعدادى سؤال وجود
دارد کھ ارائھ آن بھ مصاحبھشونده حتى اگر او درخواست نکرده باشد مفید است. بھطور مثال، در آستانھ
عید نوروز اگر مصاحبھاى با رئیس نیروى انتظامى دربارهٔ موارد امنیتى کھ مسافران نوروزى باید بھ آن
توجھ کنند داشتیم. ارائھ سؤالھا قبل از مصاحبھ، بھ او اجازه خواھد داد کھ اطلاعات دقیقترین در اختیار
مردم قرار دھد. اما اگر بعد از تعطیلات نوروزى قرار شد با ھمین فرد دربارهٔ میزان قتل و غارت در این
ایام و عدم ھشیارى احتمالى پلیس مصاحبھ کنیم باید از ارائھ اطلاعات دربارهٔ سؤالھاى خودمان بھشدت
پرھیز کنیم. البتھ برخى از مصاحبھشوندگان اصرار خواھند کرد کھ سؤالھا را قبل از مصاحبھ ببینند و
حتى ممکن است ما را تھدید بھ عدم انجام مصاحبھ کنند. در چنین شرایطى باید سعى کنیم کھ محورھا و نھ
سؤالھا را در اختیار آنان قرار دھیم.
بھطور مثال اگر قرار است با وزیر کشور مصاحبھ شود و با چنین مشکلى روبھرو شدیم مىتوان
سؤالھائى نظیر سؤالھاى زیر را براى او ارسال کرد.
-1در مورد استانداردىھا و عزل و نصبھاى جدید
.٢در مورد مسائل مرزى و قاچاق مواد مخدر
-3در مورد تصمیمات کشورى و ایجاد استانھاى جدید
-4در مورد شھردارىھا و...
در این صورت خبرنگار علاوه بر آنکھ اصل سؤالھا را مطرح نکرده است بھ احتمال زیاد خواھد
توانست رضایت طرف مصاحبھ را نیز جلب کند. اما اگر این اقدام نیز مفید واقع نشد مىتوانید سؤالھا را
ارسال کنید، اما ھنگام مصاحبھ با طرح سؤال از پاسخھاى داده شده توسط مصاحبھشونده آن را بھ سمت
دلخواه ھدایت کنید یعنى بھجاى مصاحبھ، گفتوگو کنید
عدم تمایل بھ پاسخ
برخى از مصاحبھشوندگان بھسؤالھا پاسخھاى گذرنامھاى یا تکسیلابى مىدھند. ”بلھ اینطور است“
”خیر. اینطور نیست“. ”بلھ“، ”خیر“ بعضى وقتھا ھم یک جملھ یا حداکثر دو جملھ، یعنى تا جائى کھ
بشود در بیان پاسخ امساک مىکنند. گروھى از این جماعت، سیاستمداران ھستند کھ اغلب بھمنظور فرار
از تلھھاى مچگیرى اقدام بھ این کار مىکنند. اینان ھنگامى کھ در مقابل یک محکمھ مطبوعاتى قرار
مىگیرند، سعى مىکنند با پاسخھاى کوتاه، راه را بر مصاحبھکننده مسدود کنند. در اینگونھ مصاحبھھا کھ
اغلب با چالش و درگیرى ھمراه است مصاحبھشونده مىداند کھ ھرچقدر بیشتر توضیح دھد، ممکن است
کھ شرایط مساعدترى براى جولان دادن خبرنگار ایجاد کند.
سؤالات صحیح
”لارى کینگ“ مجرى برنامھھاى سرگرمى تلویزیونى مىگوید: پرسیدن سؤالھاى صحیح، رمز
گفتوگوى خوب است. من اغلب سؤال مورد علاقھ خود را مىپرسم، چرا؟ اگر مردى بھ من بگوید کھ با
خانواده خود بھ شھر دیگرى مىرود. چرا؟ زنى کھ شغل خود را عوض مىکند. چرا؟ او مىافزاید: من در
برنامھھاى تلویزیونى خود این کلمھ را احتمالاً بیش از کلمات دیگر استفاده مىکنم. پرسیدن سؤالھاى
بىپرده کلیدى است براى انجام یک کار خوب، مھم نیست کھ حرفھٔ شما چیست)“(٢
ما اگر بخواھیم مصاحبھٔ خود را بھ یک گفتوگوى فعّال، زنده، داراى ویژگىھاى تعلیق و عنصر درگیرى
و چالش مبدّل کنیم و بھ این سؤال )چرا؟( نیاز داریم.
ھنر خوب گوش کردن
براى یک مصاحبھکننده ھیچ ویژگى بھتر از خوب گوش کردن نیست. اگر ما بھ موضوع مورد مصاحبھ
کاملاً تسلط داشتھ باشیم، تکنیکھاى مصاحبھ را بشناسیم و حتى بدانیم کھ از مصاحبھاى کھ در حال انجام
آن ھستیم چھ مىخواھیم اما گوشکنندهٔ حرفھاى نباشیم، امکان دارد کھ یک مصاحبھٔ قابل قبول انجام دھیم
اما گفتوگوى خوب! خیر. اما اغلب در جریان مصاحبھ، زمانى کھ در حال شنیدن سخنان مصاحبھشونده
ھستیم، در عین حال بھ مشکلات خودمان ھم فکر مىکنیم. بھجاى اینکھ غرق در گفتھھاى طرف مقابل
شویم غرق در افکار خودمان ھستیم. گاھى نیز اولین جملھاى کھ در پاسخ یکى از سؤالھاى خود مىشنویم
براى ما تولید سؤال جدید مىکند و بىصبرانھ منتظر ھستیم کھ او سخن خود را تمام کند و ما سؤال پیش
آمده را مطرح کنیم. بىتوجھ بھ آنکھ ممکن است در ادامھ، موارد جالبترى ھم مطرح شود. گاه از
جملھاى و یا اظھارنظرى احساساتى مىشویم بھ ما شعف دست مىدھد یا برعکس عصبى مىشویم. این
امر مانع تمرکز ما براى درک صحیح اظھارات مصاحبھشونده مىشود. گاھى نیز دقت بیش از حد بھ
مطالب حاشیھاى قدرت تمرکز و گوش کردن را از ما مىگیرد. ضبط، کاغذ یادداشت، تابلوى روى دیوار،
آرایش مبلھا و رفت و آمدھاى افراد و... براى آنکھ ھنر گوش کردن را در خود تقویب کنیم راهھاى
مختلفى وجود دارد. مھمترین نکتھ این است کھ قبل از مصاحبھ، پیرامون موضوع مصاحبھ فکر کنیم.
مخصوصاً با نزدیک شدن بھ زمان و مکان مصاحبھ سعى کنیم کھ تمام افکار خود را بھسمت مصاحبھ و
موضوع آن متمرکز کنیم. در جریان مصاحبھ این امکان را در نظر بگیریم کھ مصاحبھشونده ممکن است
در پاسخ بھسؤالى ما را مخاطب قرار دھد. از ما نظر بخواھد یا بازخواست کند مورد سؤال قرار گیریم.
اگر این نگرانى را داشتھ باشیم حتماً توجھ بیشترى بھ سخنان طرف مصاحبھ خواھیم داشت اگر در جریان
مصاحبھ نکتھاى توجھ او را جلب کرد باید سریعاً یادداشت برداریم و در ذھن خود با آن کلنجار نرویم تا از
شنیدن ادامھ مطلب باز نمانیم.
تندنویسى حرفھٔ من است
مصاحبھکنندگان مخصوصاً کسانى کھ بیشتر، کارھاى خبرى و میدانى انجام مىدھند، ھمواره در خطر
مصادف شدن با خرابى ضبط، نداشتن یا تمام شدن باطرى یا قرار گرفتن در موقعیتھائى ھستند کھ امکان
ضبط مصاحبھ براى آنان غیرممکن یا سخت است. بھ ھمین دلیل باید تندنویسى را در دستور کار خود
قرار داده، علاوه بر آن در سختترین شرایط، تمرین نُتبردارى انجام دھند. گاھى ما در یک مصاحبھٔ
خبرى از نظر زمانى در موقعیتى قرار مىگیریم کھ باید بلافاصلھ خبر را مخابره کنیم. لذا امکان ضبط و
پیام کردن مصاحبھ وجود ندارد و نخواھیم توانست آن را بھ زمان چاپ یا پخش خبر برسانیم. در این
صورت تندنویسى و خلاصھنویسى صحیح از مصاحبھ تنھا راه کار است. گاھى نیز موقعیت مکانى این
امکان را بھ ما نمىدھد. فرض کنیم جلسھ ھیئت وزیران تمام شده است و سخنگوى دولت از محل جلسھ
خارج مىشود. در حالىکھ بھ سمت دفتر خود در آن سوى راھرو حرکت مىکند در فاصلھ زمانى بین دو
محل، در حال حرکت بھ سؤالات ما پاسخ مىدھد. اجازه بردن ضبط صوت ھم بھ ما داده نشده است. در
این صورت تحت شرایطى سخت باید پاسخھاى او را یادداشت کنیم. گاھى نیز در مصاحبھھاى معمولى و
در وضعیت عادي، مصاحبھشونده بھ ما اجازه ضبط مطالب را نمىدھد:
فالاچي: ”ژنرال جیاپ ضبط مرا دید و جا زد ... سعى کردم چانھ بزنم و بالاخره بعد از کمى بحث توافق
کردیم کھ لازم است یادداشت برداشتھ شود ).“(٣
دقت کنید اگر ما در موقعیت آن خبرنگار قرار بگیریم و نتوانیم این مصاحبھ حساس را کھ امکان ضبط آن
وجود ندارد تندنویسى کنیم در حقیقت یک موقعیت تاریخى را از دست دادهایم. براى تمرین تندنویسي، اگر
دانشجو ھستید، کلاس درس بھترین محل تمرین است. سعى کنید از سخنان استاد بدون نگاه کردن بھ دفتر
دانشجوى بغل دستى یادداشت بردارید. ضبط مصاحبھھاى رادیو تلویزیونى و ھمزمان پیاده کردن آن
مىتواند در این جھت بھ ما کمک کند.
ضبط نمودن مصاحبھ
تندنویسي، خلاصھنویسى و تلاش براى ایجاد یک فضاى صمیمى در مصاحبھ کھ روى آنھا تأکید شد
ھیچکدام دلیلى بر نادیده گرفتن ضبط مصاحبھ از سوى خبرنگار نیست. ھر گفتوگوئى براى انتشار،
ترجیحاً بھتر است ضبط شود. حتى گفتوگوئى کھ قرار است ھمزمان براى انتشار ارسال شود و مجبوریم
کھ خلاصھٔ آن را مخابره کنیم. در بسیارى از مواقع اتفاق مىافتد کھ ما دربارهٔ یک نکتھٔ مھم کھ
خلاصھنویسى شده است دچار شک و تردید مىشویم ”آیا مصاحبھشونده دقیقاً ھمین واژه یا جملھ را بھکار
برد؟“ در اینجا لازم است کھ بھ نوار مصاحبھ مراجعھ کنیم. مھمتر اینکھ ممکن است مصاحبھشونده
اظھارات خود را تکذیب کند اگر مدرکى براى اثبات نداشتھ باشیم این موضوع مىتواند براى ما ایجاد
گرفتارى کند. مصاحبھشوندگان گاه دچار فراموشى مىشوند و فراموش مىکنند کھ فلان اظھارنظر را
کردهاند و گاھى نیز این فراموشى مصلحتى و بھدلیل فشارى است کھ از تبعات انتشار مصاحبھ ناشى شده
است. بھ گزارش فالاچى بعد از چاپ مصاحبھ خود را با کسینجر توجھ کنید.
بالاخره کسینجر کھ عاجز شده بود، خبرنگارى را بھ حضور پذیرفت و گفت کھ قبول مصاحبھ با من
)فالاچي( احمقانھترین کارى است کھ در تمام زندگى خود مرتکب شده است و بعد اعلام کرد کھ من
جوابھاى او را دستکارى کردهام. افکار او را وارونھ کردهام و جملھھاى او را بھ میل خود تنظیم کردهام
و تکذیبھاى او بھقدرى ناھنجار بود کھ من ھم عصبانى شدم و دست بھ حملھ متقابل زدم ... و بعد ھم
تھدید کردم کھ نوار ضبط شدهٔ مصاحبھ را در اختیار عموم خواھم گذاشت
نكات مھم مصاحبھ:
یافتن موضوع مصاحبھ )سوژهیابی(
تولید مصاحبھ خوب
درگیری، رمز گفتوگوھای موفق
پایان طلائی
شیوهھای تنظیم مصاحبھ
خلاصھ کردن مصاحبھھای غیرخبری
تصویر و توصیف در مصاحبھ
انتخاب روش
مکالمھ، مصاحبھ، گفتوگو
شروع جذّاب
تنظیم مصاحبھھا
چگونگی استخراج خبر و گزارش خبری از ...
حذف زواید و آرایش متن
مقدمھ یا ”لید“
سوژهیابى:
اولین قدم مصاحبھ، تعیین سوژه یا موضوع مصاحبھ است باید بھوضوح بدانیم کھ مىخواھیم با چھ کسى و
دربارهٔ چھ موضوعى مصاحبھ کنیم؟ آیا موضوع مصاحبھ، شخص مصاحبھشونده است یا شخص دیگرى
است کھ قرار است دربارهٔ او صحبت شود. سوژه، یک مسئلھ روز، یا یک خبر روز است؟ بستھ بھ اینکھ
در چھ گروھى از تحریریھ یک رسانھ مشغول بھ کار ھستیم، نوع موضوعات تا اندازهاى متفاوت است.
مثلاً سوژهھاى گروه حوادث: پلیس، قضّات، مجرمین، روانشناسان، کارشناسان مسائل قصائي، خانوادهٔ
مقتولان و... است. اما یک خبرنگار گروه سیاسى با دولتمردان، سیاستمداران، و احزاب سیاسى و نھادھاى
مرتبط با مسائل سیاسى سر و کار دارد.
گاھى یک خبر و رویداد باعث مىشود تا نظر ما نسبت بھ یک موضوع )سوژه( جلب شود. بھطور مثال:
کشتھ شدن سھ نفر از نیروى انتظامى در یک درگیرى مسلّحانھ، با فرمانده نیروى انتظامي، شاھدان عیني،
خانواده، مقتولان و... را بھعنوان طرفھاى مصاحبھ مقابل روى ما قرار مىدھد یا ھنگام ورود مقام بلند
پایھ یک کشور خارجي، دلایل سفر و مذاکرات فىمابین مىتواند در مصاحبھ با خود این مقام، یکى از
مقامات سفارتخانھ کشور متبوع وي، ھمتاى ایرانى یا یک مقام وزارت خارجھ و... مطرح و شکافتھ شود.
برگزارى جشنواره فیلم براى بخش ھنرى یک رسانھٔ خبري، زمینھھا و سوژهھائى براى مصاحبھ تولید
مىکند. گاھى نیز مصاحبھ جنبھ خبرى ندارد، بلکھ سوژه یک مسئلھ و موضوع روز است. مثلاً
گفتوگوئى کھ با یک کارگردان بزرگ، یک ادیب، نویسنده، شاعر و یا یک سیاستمدار و یا یک کارشناس
انجام مىشود. در این رابطھ، سوژه مىتواند: زندگى شخصِ طرف مصاحبھ باشد یا پیرامون موضوع یا
موضوعات روز در ارتباط با تخصص وى صورت گیرد.
خبرنگار براى یافتن سوژه باید در میان اخبار و رویدادھا جست و جو کند. از میان نامھھا و تلفنھاى
خوانندگان مىتواند بھ مشکلات مردم پى ببرد و طرفھاى مربوط بھ مصاحبھ بکشاند. اگر شمّ خبرى
داشتھ باشد، مىتواند برخى تحولات را پیشبینى کند و بھ شکار سوژه بپردازد.
امروز کدام واقعھٔ مھم اتفاق افتاده است؟ کدام رویداد در حال وقوع است؟ موضوع داغ اجتماعى کدام
است؟ چھ کسى مىتواند مناسبترین فرد براى پاسخگوئى بھ موضوع باشد؟ کدام فرد سھلالوصولتر
است؟ مصاحبھ بھ کدام روش انجام شود بھتر است. )تلفني، حضورى یا کتبي( چھ سؤالھائى باید مطرح
شود؟
پس، انتخاب سوژهٔ درست و حسابشده، اولین شرط انجام یک مصاحبھ اصولى است.
انتخاب روش
سھ شیوه و یا روش براى انجام مصاحبھ وجود دارد:
-1مصاحبھٔ رو در رو )چھره بھ چھره(
-2مصاحبھٔ کتبى
-3مصاحبھٔ تلفنى
اینکھ بھ کدامیک از روشھاى سھگانھ)کتبي-تلفني-رو در رو( مصاحبھ انجام مىدھیم، این روشھا،
چگونگى انجام آن را متفاوت مىکند. بھطور مثال؛ اگر ما مصاحبھٔ کتبى انجام مىدھیم باید سؤالھا را
بھگونھاى تنظیم کنیم کھ تا حد امکان، راهھاى گریز مصاحبھشونده را مسدود کنیم. باید ھنگامى کھ بھ طرح
سؤالھاى مىپردازیم بھ ھر سؤال خود پاسخھاى پیش فرضى از طرف مصاحبھشونده بدھیم و با توجھ بھ
آن، سؤالھاى بعدى را مطرح کنیم. ھمچنین در مصاحبھھاى تلفنى و کتبى باید سعى کنیم موافقت
مصاحبھشونده را براى پاسخگوئى مجدد بھ برخى کمبودھاى احتمالى جلب کنیم.
اصولاً مصاحبھٔ کتبى زمانى انجام مىشود کھ خبرنگار براى تھیھ آن فرصت کافى دارد. بھ ھمین دلیل یک
تماس تلفنى یا حتى ارسال سؤال کتبى مجدد، ممکن است از نظر زمانى براى مصاحبھکننده مقدور باشد.
ھر چند مصاحبھشوندگانى کھ تقاضاى مصاحبھ حضورى را رد مىکنند. اغلب براى گریز از پاسخگوئى
بھ سؤالھاى مجدد، مصاحبھ کتبى را ترجیح مىدھند. لذا احتمال دارد کھ درخواست ما را رد بکنند. در
عین حال وظیفھ خبرنگار است کھ در این زمینھ اصرار کند.
در مصاحبھٔ تلفنى اگر مصاحبھ، خبرى و حساس است، حتماً باید از قبل شرایط ضبط مکالمھ را فراھم
کنیم. قبل از انجام تماس تلفنى باید سؤالھاى خود را آماده کنیم. چرا کھ در اغلب موارد، در مصاحبھء
تلفنى محدودیت زمانى وجود دارد و پس از قطع تماس، درصورتىکھ سؤالى را از قلم انداختھ باشیم،
ممکن است تنھا فرصت افسوس خوردن برایمان باقى بماند.
در مصاحبھٔ رو در رو - چھره بھ چھره - شرایط، مساعدتر و در عین حال این شیوهٔ مصاحبھ، فنىتر و
تکنیکىتر است. در این شیوه، مدیریت صحنھٔ مصاحبھ بسیار اھمیت دارد.
تولید مصاحبھ خوب
چگونھ مىتوان یک مصاحبھٔ عالى و جذّاب تولید کرد؟
براى تھیھ یک مصاحبھ عالي، علاوه بر اطلاعات و تخصص لازم در مورد موضوع مورد مصاحبھ، باید
بھ تکنیکھاى انجام مصاحبھ نیز تسلط داشت. باید از ویژگىھاى یک مصاحبھ حرفھاى آگاھى کامل
داشت. نحوه شروع مصاحبھ، پیش بردن و تمام کردن آن. تصویرسازى و توصیف در مصاحبھ،
یادداشتبردارى و نحوه بھکار بردن آن و بالاخره شیوه تنظیم مصاحبھ از جملھ نکاتى است کھ رعایت و
توجھ بھ آنھا موجب مىشود کھ مصاحبھ انجام شده، براى مخاطبین خواندنى و جالب باشد. علاوه بر این
دانائي، تمرین، تداوم مصاحبھ و دقت در تجربھھاى انجام شده بھ ھرچھ حرفھاىتر شدن ما در این زمینھ
کمک مىکند.
مکالمھ، مصاحبھ، گفتوگو
مصاحبھ بھعبارتى یعنى مکالمھ، یعنى گفتوگو. اما در مقام عمل، ھریک از این واژهھا مفھوم و کاربرد
متفاوتى دارند و لازم است کھ یک مصاحبھکننده بھ آن توجھ داشتھ باشد.
ھمین کھ دو نفر با ھم ارتباط کلامى برقرار مىکنند، مکالمھ شکل مىگیرد. اما لزوماً این مکالمھ بھ معنى
مصاحبھ نیست. بسیارى از گفتوگوھاى تلفنى و گفتوگوھاى روزمره میان مردم جنبھٔ مکالمھ دارد بھ این
گفتوگو توجھ کنید:
حمید چطوري؟
خوبم. تو چطوري؟
- چھ خبر؟
- خبرى نیست
- دیروز کجا بودي؟
- رفتھ بودم شنا.
- - ...................؟
توجھ کنید: حمید و دوست او در حال مکالمھ ھستند. بھعبارتى کھ مکالمھ مىتواند کممحتوا یا حتى
بىمحتوا باشد. اطلاعات غیرمفیدى را منتقل یا حتى اطلاعات مفیدى در حد و محدودهٔ علایق دو طرف
مکالمھ منتقل کند. اما گفتوگو و مصاحبھ در مطبوعات داراى ”بار“ است. بھ تناسب محتوا از ایجاز لازم
برخوردار است. گفتوگو و مصاحبھ براى رسانھ حتماً باید ھدفمند باشد و در جریان آن، اطلاعات و
معلوماتى )پیام( درخور توجھ گروه کثیرى از مردم انعکاس یابد.
گفت و گو کنیم، نھ مصاحبھ!
اگر بھ مجموعھ حاضر توجھ کنیم بھ کرات از اصطلاح ”مصاحبھ“ و ”گفت و گو“ با یک مفھوم مشترک،
بھطور پراکنده استفاده شده است. بھطورى کھ مىتوان گفت: مصاحبھ یعنى گفت و گو و برعکس. اما در
مقام عمل لازم است تفاوتھاى اندکى براى ھر کدام درنظر بگیریم.
در مصاحبھ، خبرنگار تعداد سؤال براى مصاحبھشونده مطرح و پاسخ آن را دریافت مىکند. این سؤالھا
در عین وحدت داراى استقلال ھستند. در بسیارى از مواقع، طرح سؤال ”یک“ با سؤال ”دو“ ھیچگونھ
تناسبى ندارد و دقیقاً شکلى از یک مصاحبھ کتبى است کھ در جریان دریافت پاسخھا، خبرنگار، حضور
مستقیم ندارد. اما در گفت و گو، سؤالھا در عین وحدت، پیوستھ و مرتبط با یکدیگر ھستند. نوعى چالش
میان طرفین برقرار است. بھعبارتي، با مباحثھ یا مجادلھ و درگیرى ھمراه است. ھمیشھ اولین سؤالى کھ
مطرح مىکنیم جنبھٔ مصاحبھ دارد و اگر خبرنگار و مصاحبھکننده مسلط بھ موضوع مصاحبھ و آشنا بھ
تکنیکھاى مصاحبھ باشد قادر خواھد بود آن را از ھمان ابتدا بھ سمت ”گفت و گو“ ھدایت کند.
درگیرى، رمز گفتوگوھاى موفق
سرکلاس درس، دانشجو دست خود را بالا مىآورد؛ اجازه استاد، من در این مورد با نظر شما مخالف
ھستم. در این موقع سکوت بر کلاس حاکم مىشود. دانشجویان ھمھ کنجکاو مىشوند. ھمھٔ توجھھا بھسمت
دانشجو جلب مىشود. چرا؟ براى آنکھ یک درگیرى در حال شکل گرفتن است. حالا ھمھ مىخواھند
واکنش استاد و پاسخ بعدى دانشجو را بشنوند. این یعنى ایجاد شرایط بھصورتى کھ موجب کنجکاوى
دیگران شود. توجھ کنید: در سطح پیادهرو خیابانھا، داخل پارکھا، راھرو دانشکده و حتى محیط منزل،
گفتوگوى عادى اطرافیان ھیچگاه کنجکاوى ما را برنمىانگیزند. بارھا بىتوجھ از کنار افرادى مىگذریم
کھ بھ گفتوگوھا عادى و گپھاى دوستانھ مشغول ھستند اما بھمحض آنکھ یک گفتوگو در ھر محلي، از
روال طبیعى خود خارج مىشود توجھ ما را بھ خود جلب مىکند. چراکھ گفتوگوھاى عادي، طبیعى و
متعارف ھستند، اما درگیرى یک امر مستثنى و ھیجانانگیز است. عنصر تعلیق در آن حضور دارد. بھ
.
این گفتوگو بھ نقل از ”گرى پروست“ توجھ کنید )(١
در جلسھٔ بحثي، بھ یکى از دانشجویانم گفتم: جک، تو چطور امرار معاش مىکني؟ گفت: جائى پیشخدمتى
مىکنم، استاد. گفتم: خوبھ.
در آن جلسھ سى نفر دانشجوى دیگر ھم حضور داشتند و بھ صحبتھاى ما گوش مىکردند، ولى ھمگى از
حرفھاى ما خستھ شده بودند.
دوباره گفتم: جک،تو چطور امرار معاش مىکني؟
او گفت: ”جائى پیشخدمتى مىکنم“.
گفتم: پیشخدمتي؟ فکر نمىکنى امرار معاش از این راه کمى احمقانھ باشد؟
گفت: آه. نھ،نھ، من کار پیشخدمتى را دوست دارم.
گفتم دوست داري؟ یعنى دوست دارى براى یک مشت آدم ابلھى کھ نمىدانند چطور پخت و پز کنند، دائم
ھمبرگر ببرى این طرف و آن طرف؟
حالا دیگر ھمھٔ دانشجویان با اشتیاق بھ صحبتھاى ما گوش مىکردند و مىخواستند بدانند کھ جک چھ
جوابى مىدھد و من چھ خواھم گفت. بھ بیان دیگر این بار صحبتھاى ما براى آنھا مھم شده بود و من
توانستھ بودم آنان را از این بىتفاوتى بیرون بیاورم.
(١فن داستاننویسي(. ترجمھٔ محسن سلیماني. انتشارات امیرکبیر. چاپ اول، .١٣٧٠ص ٣٨۵
مراحل تھیھ یك مصاحبھ:
تحقیق قبل از مصاحبھ
نوع پرسشھا و نحوه اداره مصاحبھ
نکاتی دیگر درباره مصاحبھ
طرحریزی پرسشھا
استفاده از پرسشھای از قبل نوشتھ شده
تنظیم مصاحبھھا < تنظیم مصاحبھھا
تحقیق قبل از مصاحبھ:
در تھیھ مصاحبھ، بھویژه مصاحبھ خبري، موفقیت در انجام مصاحبھ بستگى بھ کوشش خبرنگار در
مطالعھ و تحقیق قبلى درباره مصاحبھ و مصاحبھشونده دارد.
طرحریزى پرسشھا:
پس از آنکھ خبرنگار، تا حد امکان در مورد مصاحبھشونده و موضوع تحقیق کرد، باید پرسشھاى خود
را با توجھ بھنوع مصاحبھ طرح کند. موفقیت یک مصاحبھ بستگى زیادى بھ نحوه طرح سؤالھا دارد.
نوع پرسشھا و نحوه اداره مصاحبھ
خبرنگار باید پرسشھاى مصاحبھ را از قبل در نظر داشتھ باشد و ھنگام پرسش بھ نحوه بیان سؤال توجھ
کند. خبرنگاران معمولاً در مورد طرح پرسشھا بھصورت ”مشخص“ یا ”کلي“ مردد ھستند. باید توجھ
داشت این موضوع بستگى بھ نحوه اداره مصاحبھ بھصورت ”ھدایتشده“ یا ”ھدایتنشده“ دارد.
در مصاحبھ ھدایتشده، خبرنگار معمولاً پرسشھاى خود را بھصورت مشخص مطرح مىکند و انتظار
دارد، جواب مشخص ھم دریافت دارد. در مصاحبھھاى خبرى معمولاً از این روش پیروى مىشود. در
مصاحبھ ھدایت نشده، خبرنگار از پرسشھاى مشخص اجتناب و بھندرت مطالب بیان شده از طرف
مصاحبھشونده را ارزیابى مىکند. در مصاحبھ ھدایتنشده، مصاحبھکننده بھ مصاحبھشونده امکان
اظھارنظر در زمینھ مورد بحث را مىدھد و او را در بیان مطالب خود آزاد مىگذارد. از اینرو، اینگونھ
مصاحبھھا را مصاحبھ آزاد ھم نامیدهاند.
استفاده از پرسشھاى از قبل نوشتھ شده
در میان روزنامھنگاران این نکتھ کھ پرسشھاى مصاحبھ باید از پیش نوشتھ شود یا خیر، اختلافنظر
وجود دارد. براى یک خبرنگار تازه کار، طرح پرسشھاى مصاحبھ قبل از شروع مصاحبھ ضرورى
است.
از مزایاى پرسشھاى از پیش تعیین شده در مصاحبھ این است کھ حداقل بھ خبرنگار این کمک را مىکند
کھ موضوعھاى اصلى مصاحبھ از خاطر او نرود و پرسشھاى گوناگون را فراموش نکند. برخى از افراد
در ھنگام مصاحبھ با مطرح کردن موضوعھاى گوناگون کنترل مصاحبھ را از دست خبرنگار خارج
مىکنند و اگر پرسشھا پیش روى خبرنگار نباشد خبرنگار با دشوارى قادر بھ ھدایت مصاحبھ در مسیر
دلخواه خواھد بود. دیگر اینکھ، ھمراه داشتن پرسشھاى مصاحبھ بھ مصاحبھشونده این تصور را مىدھد
کھ خبرنگار در کارش جدى است و بھ مصاحبھ اھمیت داده است. ایراد اصلى پرسشھاى از پیش نوشتھ
شده، این است کھ تمرکز فکرى خبرنگار را محدود بھ آنچھ در پیش روى خود دارد، مىکند و نمىتواند در
رابطھ با موضوعھاى تازهاى کھ مصاحبھشونده طرح کرده است، سؤالى بپرسد. در بسیارى از مواقع
مصاحبھشونده موضوع تازهاى را بیان مىدارد کھ خود آن موضوع )نھ آن موضوعى کھ از قبل در ذھن
خبرنگار بوده است( حاوى ارزش خبرى است و باید شکافتھ شود. خبرنگار باید ھمواره آمادگى طرح
پرسشھاى جدید را داشتھ باشد و این کار تنھا در صورتى امکانپذیر است کھ او در مورد موضوع
مصاحبھ دانش کافى داشتھ باشد.
مناسبترین روش این است کھ خبرنگار چارچوب اصلى موضوع و سؤالھاى خود را بھصورت مشخص
و کلى طرح کند، ولى در ھنگام مصاحبھ بھ مطالب مصاحبھشونده ھم توجھ داشتھ باشد تا چنانچھ موردى
پیش آید بتواند با طرح سؤالھائى کھ از قبل ھم طرح نشده است، موضوع را دنبال کند.
نکاتى دیگر درباره مصاحبھ
ایجاد ارتباط با مصاحبھشونده مھمترین مرحلھ برگزارى یک مصاحبھ است. بسیار اتفاق مىافتد کھ
مصاحبھشونده )در مصاحبھھاى خبري( بھ دلایلى از مصاحبھ و پاسخ بھ پرسشھا خوددارى مىکند.
آگاھى خبرنگار بھ اصول روانشناسى بھ او کمک مىکند کھ مصاحبھشونده، وادار بھ سخن گفتن شود. حفظ
چند پرسش و بازگوئى پىدرپى آن در مصاحبھھاى خبرى کھ زمان کوتاه و سرعت، لازمھ انجام آن است،
بسیار کارساز است.
باید بھنحوى بھ مقابلھ با سکوت مصاحبھشونده و تحریک وى پرداخت بىآنکھ مصاحبھ بھ مرافعھ یا
جنجال کشیده شود. کشیدن پاى مردم بھ میان و اینکھ خبرنگار بگوید آنان حق دانستن دارند، مصاحبھشونده
را بھ واکنش وامىدارد، زیرا خبرنگار تلویحاً خود را واسطھ اطلاعرسانى بھ مردم معرفى کرده است.
ھمچنین مسئولان ھمواره در مقابل شایعھھا واکنش نشان مىدھند و مىدانند کھ اخبار نادرست و شایعھھا،
مضرترین بازتاب اقدامات آنان در برابر افکار عمومى است و خواھى نخواھى نسبت بھ افکار عمومى
حساس ھستند. عنوان این عبارت کھ ”سکوت شما بھ این شایعھھا دامن مىزند“ این امکان را فراھم
مىسازد کھ مصاحبھشونده سکوت خود را بشکند. مصاحبھکننده با دراختیار داشتن تریبون مردم یعنى
وسایل ارتباط جمعي، ھمواره باید این نکتھ را بھگونھاى بھ مصاحبھشونده القاء کند کھ قادر است، سکوت
مصاحبھشوندهھا را نزد مردم غیرموجھ جلوهگر سازد. درج فقط یکبار عدم ھمکارى یک مصاحبھشونده
در مصاحبھھاى خبرى یا سفید گذاشتن ستون و حتى صفحھاى کھ براى مصاحبھ اختصاص یافتھ است و
انعکاس آن، ھر مصاحبھشوندهاى را از آن پس وادار بھ سخن مىکند.
نکتھ دیگر، زمان انتظار براى شروع مصاحبھ باید بھعنوان فرصتى براى تکمیل اطلاعات موضوع
مصاحبھ یا خود مصاحبھشونده تلقى شود.
گاھى براى انجام مصاحبھاى خبرنگار مجبور است نھ تنھا یکساعت منتظر باشد بلکھ باید بیش از این
مدت حرف بزند تا بھ مقصود برسد. در چنین مواقعى لحظھھاى انتظار مناسبترین فرصت براى
جمعآورى اطلاعات در مورد مصاحبھ، مصاحبھشونده و کندوکاو درباره موضوع مصاحبھ است کھ
احتمالاً خبرنگار از آن آگاھى نداشتھ است.
چگونھ یک مصاحبھ کاری را ھدایت کنیم؟
ھدردادن وقت ھنگام مصاحبھ ممکن است بیش از آنچھ ميپندارید بھ ضررتان باشد. از چارچوبی کھ پیش
رو دارید ميتوانید تکنیکھای مصاحبھ را بیاموزید و از اشتباھات استخدام جلوگیری کنید.
دست ميدھید، گپ ميزنید، :در نگاه اول شاید مصاحبھ کاری قرار ملاقات خیلی سادهاي بھ نظر برسد
چند سوال ميپرسید و نتایج را مقایسھ ميکنید، اما چطور ميتوان کسی را تشخیص داد کھ مھارتھایش بھ
خوب جلوه کردن در مصاحبھ محدود نمیشود؟
جنیس ویتیکر، نویسنده کتابی درباره ھمین موضوع ميگوید:"برای یک مصاحبھ حرفھاي درواقع نیاز بھ
آمادگیھای زیادی ھست، خیلیھا نميتوانند خودشان را نشان بدھند."
ھزینھ استخدام نامناسب خیلی زیاد است و فقط ھم شامل دستمزدی کھ ميپردازید نميشود. ھزینھ انتخاب،
زمان آموزش، مشکلات احتمالی با مشتریان و پیداکردن جایگزین ھمگی از جملھ این موارد ھستند. خیلی
.کارشناسان تخمین ميزنند کھ ھزینھ استخدام بد از کل مبلغ دستمزد سالانھ نیز بیشتر ميشود
برای اینکھ جلوی چنین تجربھھایی را در شرکتتان بگیرید باید برنامھاي برای ھدایت مصاحبھ داشتھ
باشید. اینجا ميتوانید بیاموزید کھ چطور سوالھا را ساماندھی کرده و فرآیندی ایجاد کنید کھ بیشترین
.اطلاعات را درباره داوطلبان بدھد
دنبال چھ ھستید
قبل از اینکھ دنبال بھترین گزینھ بگردید بھتر است زمانی را براي فکرکردن درباره خود کار صرف کنید.
کسانی کھ قبلا این شغل را داشتھاند در نظر گرفتھ ببینید چھ مھارت، دانش و ویژگیھای شخصی داشتھاند
کھ باعث موفقیت یا عدم موفقیتشان شده است. فھرستی از این عوامل تھیھ کنید و برسر آن با دیگر
.ھمکارانتان بھ توافق برسید
جیم سالیوان رییس گروه مدیریتی گالاکسی کھ کارش یافتن مدیران توانا است، ميگوید:»مھم است کھ
ھمگی درباره ویژگیھای مدنظر و اینکھ آن پست سازمانی نیازمند چھ مھارتھایی است توافق داشتھ
باشند. درغیر این صورت ممکن است ھرکس سوالات متفاوتی از داوطلبان بپرسد چون برداشت متفاوتی
».از آن شغل داشتھاند
سوالات درست را بپرسید
وقتی معیارھا مشخص شد، ميتوانید سوالات ھدف داری بپرسید کھ از زمان مصاحبھ با ھرداوطلب بھ
تام ترنر کھ یک مشاور مستقل اھل ونکوور متخصص طراحی سیستمھای .بھترین وجھ استفاده شود
گزینش است، ميگوید: او فھرستی از 7تا 12معیار تشکیل ميدھد و سپس برای بررسی ھرکدام حدودا
چھار سوال ميپرسد. دو سوال بھ شکل ایجابی بیان ميشوند، یعنی از داوطلب ميخواھند درباره کاری کھ
خوب انجام داده است صحبت کند. یک سوال سلبی است، یعنی از داوطلب ميخواھد درباره یکی از
اشتباھات یا شکستھایش حرف بزند. سوال آخر ھم حکم پشتیبان را دارد درصورتی کھ داوطلب بھ یکی
از سوالھای بالا جواب ندھد.
برای ایجاد پرسشھای مصاحبھ رویکردھای خیلی متفاوتی ھست:
-سوالھای واقعیت محور یا کلی: »چند سال در فلان شرکت کار کردهاید؟
-سوالھای موقعیتی یا فرضی:»مثلا اگر ببینید کسی از شرکت دزدی ميکند چکار ميکنید؟
سوالھای استرس زا: »چرا باید شما را استخدام کنیم؟ شما ھیچ تجربھاي ندارید.« ھدف از این سوالات -
این است کھ ببینیم داوطلب چطور بھ استرس واکنش نشان ميدھد.
سوالھای رفتاری: مثلا:»درباره پروژهاي کھ احیانا زمانی شروع کردهاید و با افزایش بھرهوری -
روبھرو بوده است صحبت کنید.« تئوری پشت سوالات رفتاری این است کھ عملکرد گذشتھ نمایانگر
خوبی برای عملکرد آتی است. در این حالت بھ جای پرسیدن سوالات کلی مصاحبھگر از تجربیاتی چطور
نمیپرسید آیا کاری « :این کار را کردهاند ميپرسد کھ منعکسکننده مھارتھا ھستند. ویتیکر ميگوید
تقلب یا اغراق در این نوع مصاحبھ خیلی خیلی دشوار است کردهاند، بلکھ ميپرسی.
یک مزیت دیگر مصاحبھ رفتاری ھم این است کھ چون جوابھا ریشھ در تجربیات گذشتھ دارند ميتوان
بررسیشان کرد. اینجا درست ھمانجایی است کھ توجھ بھ سوابق اھمیت ميیابد. ترنر ميگوید:"اگر
احساس ميکنید کھ برخی چیزھا را تغییر ميدھند یا از خودشان ميسازند ميتوانید از کارفرمای قبلی
ھمچنین اگر داوطلب از شکستھا حرف نزند ميتوان .سوال کنید کھ آنچھ گفتھاند درست است یا خیر
برای پیداکردنشان بھ سوابق رجوع کرد."
بیشتر استخدامکنندگان حرفھاي عمده وقت مصاحبھ را بھ این طور سوالات اختصاص ميدھند چون معلوم
شده است کھ این سوالات عمدتا بھترین نتایج را بھ ھمراه دارند.
سالیوان البتھ یادآوری ميکند کھ این تکنیک برای مصاحبھ با افرادی کھ فرھنگ متفاوت دارند یا زبان
دشواری دارند ممکن است خوب جواب ندھد.
مثلا سوال درباره نژاد، وزن، مذھب، وضعیت شھروندی، .سوالاتی ھم ھست کھ اجازه ندارید بپرسید
تاھل، فرزندان و معلولیتھا و غیره. ویتیکر ميگوید اینھا سوالی است کھ اگر از ھمھ داوطلبھا نپرسید
نوعی تبعیض پیش ميآید و اگر ارتباط کاملا مستقیمی بھ شغل نداشتھ باشد در آن صورت حتما
تبعیضآمیز است.
ساختار مصاحبھ
کارشناسان معتقدند در صورت امکان بھتر است با ھر داوطلب بیش از یک نفر مصاحبھ کند. وقتی چند
مصاحبھگر داشتھ باشید ميتوانید سازگاری جوابھا را مقایسھ کنید.
ھرمصاحبھ باید ترکیبی شبیھ بھ این داشتھ باشد:
بخش اول: معرفی
با چند دقیقھ گپ زدن استرس را از داوطلب دور کنید. درباره ھوا یا ترافیک حرف بزنید )از سوال درباره
فرزند و خانواده خودداری کنید.( سوالھای کلی بپرسید و توضیح دھید کھ فرآیند مصاحبھ چطور خواھد
بود.
بخش دوم: سوالھای رفتاری
بیشتر وقت مصاحبھ باید صرف پرسیدن سوالھای مشخص رفتاری شود آن ھم براساس معیارھایی کھ
پیشتر مشخص کردهاید.
بخش سوم: جمعبندی
توضیح بدھید کھ گامھای بعدی چیست و چھ وقت دنبال کار را .اجازه بدھید داوطلب از شما سوالاتی بکند
خواھید گرفت. از آمدنشان تشکر کنید و آنھا را بدرقھ کنید.
افزودن یک آزمون را ھم بررسی کنید
می توانید نتایج ارزیابی خودتان را با افزودن سایر روشھای گزینش بھ روش مصاحبھ ارتقا بدھید.
آزمون مھارتی یا نوشتن یا ارائھ مطلبی توسط داوطلب ميتواند از جملھ این روشھا باشد.
سیستم امتیازدھی داشتھ باشید
مصاحبھگرھای مبتدی ممکن است وسوسھ شوند کھ برخورد اول با ھر داوطلب را مبنای مقایسھ افراد با
یکدیگر قرار دھند. بھ چند دلیل این کار خطرناک است. اولین دلیلاش این است کھ شما دنبال کسی
ميگردید کھ کار را انجام دھد، نھ اینکھ دوست صمیمی بعدیتان بشود. اگر نتوانید قبل از مقایسھ داوطلبھا
امتیاز ھر داوطلب را در ھریک از معیارھا مشخص کنید ممکن است کسی را انتخاب کنید کھ دلنشین
است، اما الزاما بھ درد کارتان نميخورد. شاید ھم بھ دلیل ضعیف بودن ھمھ داوطلبھا کسی را انتخاب
کنید کھ بازھم بھ اندازه کافی بامھارت نیست. ترنر ميگوید برای ارزیابی امتیازھا باید یک سطح استاندارد
داشتھ باشید، زیرا گاھی ممکن است برای تکرار نشدن مصاحبھھا وسوسھ شوید کھ میان بد و بدتر یکی را
انتخاب کنید.
سیستم امتیازدھی موثر بھ ھرداوطلب در ھر معیار نمرهاي ميدھد و او را با سطح استاندارد ميسنجد.
مثلا ميتوانید بگویید کسی را ميخواھید کھ دقیقھاي 50کلمھ تایپ کند. البتھ کمی کردن برخی مھارتھا
ممکن است دشوار باشد، اما با فکر زیاد بالاخره راھی پیدا ميشود. مثلا برای سنجش توانایی مدیریتی،
ميتوانید تعداد شرکتھایی کھ فرد در آن مدیر بوده است یا تعداد افرادی کھ زیردست داوطلب کار کردهاند
را معیار قرار دھید. تا زمانی کھ تمام امتیازھا و استانداردھا مشخص نشده است داوطلبان را باھم مقایسھ
نکنید. بعد از اتمام فرآیند ھمھ مصاحبھشوندگان ميتوانند برای جمع بندی و مقایسھ برآوردھا کنار یکدیگر
قرار بگیرند.
نکاتی برای موفقیت
رزومھ داوطلبان را پیش از مصاحبھ بررسی کنید. سالیوان گاھی جستجوی نام :تکالیفتان را انجام دھید -
افراد در گوگل را ھم پیشنھاد ميکند.
از حرکتھای غیرزبانی مثل لبخند و بھ جلو خم شدن و سرتکان دادن برای استرس زدایی :مودب باشید -
از داوطلب استفاده کنید. ھرچھ داوطلب راحتتر باشد ارتباط برقرار کردن ساده تر است و اطلاعات
مفیدتری نیز ميتوان از او گرفت.
بعد از چند مصاحبھ خیلی راحت صحبتھای داوطلبان را باھم اشتباه ميکنید. حتما :یادداشت بردارید -
مطالب را یادداشت کنید.
چون سوال خاصی را برای ارزیابی یک :برای بررسی ھرمعیار کل زمان مصاحبھ را مدنظر بگیرید -
عامل خاص پرسیدهاید دلیل نميشود کھ آن سوال نتواند ویژگیھای دیگر فرد را آشکار سازد.
ميتوانید افراد را در صحبت بھ سمت اطلاعات خاصی کھ ميخواھید ھدایت کنید، اما :زیاد حرف نزنید -
فراموش نکنید این داوطلبان ھستند کھ باید بیشتر وقت را صحبت کنند.

نویسنده : بازدید : 3 تاريخ : دوشنبه 8 خرداد 1396 ساعت: 12:36
برچسب‌ها :